Bretonse ‘enclos’
Het was in het voorjaar van 2002 toen wij met onze vriend Jan door Bretagne reisden. Hij wist als bouwhistoricus van het bestaan van de zogenaamde enclos paroissiales: ommuurde parochiale erven uit 16e en 17e eeuw. Ze staan in kleine dorpen in het westelijke deel van Bretagne. Wij hebben er destijds een aantal bezocht en ze maakten een enorme indruk op ons. Juist door er verschillende te bekijken, zagen we de gelijkenissen en de verschillen. Nu we de eerste verbazing voorbij zijn, leek het ons goed om ruim 20 jaar later een aantal enclos nog eens te bezoeken en deze ervaring met jullie te delen.
Even vooraf: ik blijf de term enclos hanteren omdat dit de lading het beste dekt en een mooi woord is. Bronnen geven verschillende aantallen enclos weer in Bretagne, maar de algemene inschatting is dat er meer dan 70 zijn. Ze zijn vooral gelegen in het westelijk deel van Bretagne, in Finistère en Côtes- d’Armor. Een twintigtal is gelegen in de vallei van de rivier l’Elorn.
De Bretons zijn trots op hun geschiedenis en spreken nog altijd hun eigen taal, beide sterk beïnvloed door de Keltische cultuur. Tijdens de regering van Jan V (1399-1442) bleef Bretagne betrekkelijk neutraal tijdens de Honderdjarige Oorlog (1337-1453) tussen Frankrijk en Engeland. De overzeese handel ontwikkelde zich: Bretonse zeelui traden op als bemiddelaars tussen Bordeaux en Engeland en exporteerden zout uit Guérande en linnen uit Vitré, Locronan en Léon. Verder was de streek een productief landbouwgebied voor graan en appels. Dit betrof niet alleen rijkdom van de adel, maar ook van de bevolking, de parochies. De opname van Bretagne in het Franse koninkrijk in 1477 betekende voor de Bretons geen fundamenteel verschil. Het Verbindingsverdrag van 1532 garandeerde dat hun ‘rechten, vrijheden en privileges’ gerespecteerd zouden worden. Dat bleef zo tot de 17e eeuw toen Frankrijk een gecentraliseerd bestuur kreeg met absolute koninklijke macht onder Lodewijk XIV.
Bretagne was gedurende het ancien régime economisch welvarend en de enclos paroissiaux zijn vooral in de 16e en 17e eeuw tot stand gekomen. De stijl waarin de enclos zijn gebouwd, is kenmerkend voor die periode: de overgang van renaissance naar barok. In tegenstelling tot de rest van Frankrijk, had Bretagne relatief weinig te lijden onder de bloedige Hugenotenoorlogen tussen katholieken en protestanten. Bretagne was overwegend katholiek en het geloof was diepgeworteld in de lokale cultuur. Economie, geloof en gemeenschapszin vormden het fundament voor de ontwikkeling van de enclos. Mede dankzij het feit het gebied zich daarna minder ontwikkelde, zijn redelijk veel enclos niet ten prooi gevallen aan nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen. Dat zulke kleine parochies in staat zijn geweest om deze enclos te behouden, geeft de kracht van de gemeenschappen weer. Bretagne is terecht trots op dit erfgoed. Het voert te ver om de enclos nu toeristische hotspots te noemen, wij kwamen vaak per enclos maximaal twee andere mensen tegen. Maar interessant zijn ze zeker!
Een enclos bestaat uit een ommuurd terrein met een (triomf)poort, kerk, ossuarium (knekelhuis) en een calvaire. Dat laatste is een beeld in Keranson graniet van drie kruisen met daaronder figurengroepen die passiescènes verbeelden. De calvaire is kenmerkend voor deze streek. De calvaire herinnert de bezoeker aan het lijden van Christus en de verlossing. Het erf functioneerde als begraafplaats, een kerkhof. Als het kerkhof vol was, werden de botten opgegraven en verplaatst naar het ossuarium dat daar speciaal voor was gemaakt. Op die wijze bleef er genoeg ruimte beschikbaar op het kerkhof voor nieuwe overledenen. De muur, de omheining, met monumentale poort is de plek waar de werelden van de levenden en de doden elkaar ontmoeten. De kerk midden op het erf staat symbool voor de verheffing van de ziel en drukt tegelijkertijd de trots van de parochie uit. De kerken zijn veelal hallenkerken: de zijbeuken zijn even hoog als het schip. In de kerk tref je vaak rozenkruisaltaren (le retable du Rosaire) aan. Dit is een altaar van Maria met het kindje Jezus die een rozenkrans geeft aan heiligen; hier in deze streek vaak Dominicus en Catharina van Siena. Het feest van O.L.V. van de rozenkrans dateert van 7 oktober 1571, toen de christenen de Turken hebben overwonnen.
Om een goed beeld te krijgen van wat enclos behelzen, hebben we er een zestal uitgepikt die bijzonder zijn of iets bijzonders hebben.
Pleyben
Pleyben ligt in het midden van Finistère en heeft ongeveer 3700 inwoners. De enclos van Pleyben is zeer compleet en daarom goed om mee te beginnen. Vanaf het centrale plein in het dorp heb je zicht op het geheel van de enclos: de ommuring, een kleine toegangspoort, het ossuarium, de calvaire en de kerk.
De calvaire staat direct links van de poort. Het is in 1555 gebouwd, gerestaureerd in 1650, verplaatst in 1738 en gerestaureerd in 2014. Het heeft de vorm van een driezijdige triomfboog en is voorzien van drie kruisen. Dit wordt ook wel een calvaire arc-triomphal genoemd. In totaal zijn er 31 groepen van beelden, die dertig scènes van het leven van Christus verbeelden in twee verdiepingen.
Links achter de calvaire staat het ossuarium. Op een steen in het gebouw staat 1743. Het oogt als een symmetrische kapel met de gotische ramen aan weerszijden van de deur. Links achter dit gebouw is een poort naar de straat.
De Saint-Germain kerk dateert van 1530-1690. Het heeft twee gotische torens aan de westzijde en een grote toren (47,5m) uit de Renaissance (1642) die met vier hoektorens en een lantaarn is bekroond. In de entreehal zijn aan weerszijden beelden geplaatst: de twaalf apostelen; dit dateert van 1688. De kerk heeft een schip, twee net iets lagere zijbeuken en een klein transept. Het schip heeft een houten tongewelf. Bijzonder zijn de houten lijsten onder het plafond en de balken dwars op het schip. Deze houten balken zijn voorzien van geschilderd houtsnijwerk van heilige en mythologische beelden. De balken over het schip komen als het ware voort uit de bek van monsters. Dit thema komt veel terug bij de kerken van de enclos. Het koor is licht door de glas-in-loodramen uit 1585 in drie zijden van de koorsluiting. Er is een koorhek dat deze ruimte van de rest van de kerk scheidt. Het altaar in het koor is klein, links en rechts van het koor zijn rijke barokke altaren geplaatst, rechts met een rozenkrans altaarstuk uit 1696. Achter de kerk is een sacristie gebouwd (niet toegankelijk).
Sizun
Sizun ligt iets noordelijker dan Pleyben en heeft ruim 2300 inwoners. De enclos in Sizun staat in het centrum van het dorp. Direct gelegen aan het centrale plein staat de triomfpoort. Het is vijftien meter lang, heeft drie poorten en is bekroond met een hekwerk van steen en een kleine calvaire. Het is in de renaissancestijl gebouwd. De linker en rechter poort zijn van een schot voorzien, waardoor alleen de middelste als toegang wordt gebruikt. Er was ooit een trap naar het bovenste deel van de poort, maar die is gesloopt bij de aanpassingen van de naastgelegen weg.
De triomfboog wordt aan de linkerzijde ondersteund door het ossuarium uit 1585-1588. De gevel is in drie lagen verdeeld: onderin een laag van geel graniet, daarboven in paars-rode steen de omlijstingen van de ramen en de deur. Daarboven in een meer oranjekleur de missen met de tien apostelen, helemaal links de naamgever van de parochie Sint-Suliau. Boven de deur een fronton met het wapen van de Rohan familie. Er zijn twee inscripties die zich laten vertalen als ‘Onthoud dat je moet sterven’ en ‘Jij, onze kinderen, die hier naar binnen gaan, onthoud dat we dit leven hebben verlaten’. Bijzonder is dat ter hoogte van de beelden van de apostelen er een beeld is van een zeemeermin.
Nagenoeg direct naast het ossuarium staat de kerktoren van 32m hoog met een poort eronder. Ongeveer halverwege de toren is er hekwerk met vier hoektorens en start de achthoekige spits die kenmerkend is voor deze streek. De toren is uit 1728-1735. De buitenzijde van de kerk is voorzien van een fries op ooghoogte. Hier tref je diverse mythologische figuren aan, vooral bij de koorsluiting waar je wederom zeemeerminnen aantreft.
De kerk dateert van 1514 en is in de 17e eeuw uitgebreid wat aan de koorzijde te zien is. De kerk heeft twee zijbeuken en een transept (kruisvorm). De ribben van het tongewelf steken in houtkleur sterk af tegen het blauw geschilderde plafond. Bij de kruising van schip en transept komen de plafonds mooi bij elkaar en zijn de knooppunten versierd. Het koor heeft alleen aan de zijden ramen; centraal staat een groot altaar. In de hoeken waar het transept aansluit, staat aan weerzijden een barok altaar. Een ervan is het rozenkruisaltaar. De balken in deze kerk zijn veel minder prominent dan in Pleyben. In deze kerk zijn de banden onder het gewelf maar voor een deel versierd maar zijn op de hoeken bijzondere gepolychromeerde beelden geplaatst. De beelden steken bijna als waterspuwers de ruimte in. Wat leuk is om te zien, is dat bij de 20e-eeuwse restauratie hier ook moderne beelden zijn geplaatst: onder andere een priester met een bril op en de kerk in zijn armen. De kerkramen zijn voorzien van glas-in-lood, waarvan één hele moderne direct opvalt. Een deel van de wanden is binnen beschilderd in een patroon van lichte stenen en rode blokjes en bloemen. De doopvont met houten baldakijn dateert van 1679. Aan de achterzijde van de kerk is in de 17e eeuw de sacristie aangebouwd.
Roche St. Maurice
Roche St. Maurice ligt aan de rivier Elorn en heeft bijna 1900 inwoners. Het dorp is het meest bekend van de ruïne van het kasteel Roc’h Morvan. Dit kasteel was in eigendom van de adel van Léon en de burggraven van Rohan. Het is nu nauwelijks meer voor te stellen, maar de rivier was tot de 17e eeuw een voormalige zeehaven. Dat verklaart de ligging van zowel kasteel als enclos.
Roche St. Maurice wordt wel een incomplete enclos genoemd. Het bestaat uit ommuring, kerk, begraafplaats en ossuarium. De calvaire is als drie kruisen opgenomen op de muur tussen entree van de enclos en het ossuarium. Het ossuarium wordt, ook wel kapel van Sainte-Anne genoemd, is relatief groot in verhouding tot het volume van de kerk; het is gebouwd in 1639. Het heeft de kenmerkende opbouw in drie lagen zoals in Sizun met een deur in het midden van kolommen met Korintische kapitelen en is voorzien van fronton. In de onderste laag zijn er gebeeldhouwde figuren. De tekst boven de deur is in het latijn. Wij lazen de Franse vertaling op rijm: ‘souviens-toi de mon jugement, ainsi sera le tien, pour moi c’est aujourd’hui, pour toi demain’ (‘Gedenk mijn lot: zoals het mij vergaat, zo zal het ook jou vergaan. Voor mij is het vandaag, voor jou morgen‘). Alsof dat niet voldoende is, is er ook een beeld van L’Ankou – koning der doden uit Keltische mythologie vaak vormgegeven als een skelet met pijl - onderaan met de tekst ‘dood komt tot allen’.
De beperkte enclos wordt verklaard door het de crisis in de textielhandel eind 17e eeuw. Dit is overigens niet terug te vinden in de kerk van Saint-Yves. Om maar eens met de toren te beginnen. Hij is heel hoog, 60m, gebouwd in de Léonse stijl. Gebouwd in 1589-1590 met twee galerijen en klokkenkamers en vervolgens met een sierlijke spits afgewerkt. De kerk is relatief laag, ik kan de onderzijde van het dak aanraken.
Aan de zuidzijde heeft de kerk een poort versierd met heiligenbeelden met daarin een dubbele deur die je direct in een van de zijbeuken brengt. De kerk heeft een rechthoekige plattegrond bestaande uit tien traveeën. Aan de oostzijde is in de 19e eeuw een sacristie aangebouwd. Het koor dateert uit de eerste helft van de 16e eeuw, het middelste deel uit 1559-1561 en het meest westelijke deel - dat op de toren aansluit – dateert van 1995.
Het interieur van de kerk is kleurrijk en overweldigend. Het schip heeft een tongewelf. Het plafond is blauw geschilderd en versierd met engelen en lauwerkransen. De ribben zijn zwart-rood-wit geschilderd. Onderaan het tongewelf ligt een houten rand voorzien van houtsnijwerk. Aan de zuidzijde (de warme zijde) is deze niet geschilderd en worden allerlei spelen uitgebeeld. Aan de noordzijde is de balk wel geschilderd en kun je verschillende ambachten terugvinden.
Het pronkstuk van deze kerk is het doksaal (ook wel jubee genoemd). Dit is een houten scheidingswand tussen het schip en het koor. Het diende vroeger om het altaar en de handelingen van de priester voor een deel aan het zicht van de kerkgangers te onttrekken. Dit doksaal is bijzonder doordat het een balkon heeft (in het Frans wordt dit een tribune genoemd) dat via een trap aan één zijde toegankelijk is. Dit maakte het mogelijk om ook vanaf het doksaal te preken of te zingen. Door de modernisering van de kerkdiensten zijn er nog maar weinig van dergelijke doksalen overgebleven.
Dit doksaal dateert van 1542-1563 en is recent gerestaureerd. De draagconstructie van het balkon is voorzien van beelden (veelal beesten), tevens aan de onderzijde vind je renaissance motieven. De zijkanten van het balkon (aan kerk- en koorzijde) zijn versierd met heiligenbeelden. Boven op het balkon staat het kruis met Christus met aan weerskanten Maria en Johannes. Alles is in pasteltinten geschilderd. Waar het doksaal de kolommen raakt zijn aan de schipzijde beelden geplaatst. Het doksaal vormt als het ware het dak boven deze beelden. Rechts is bijzonder fraai beeld van Maria met Anna.
De kerk heeft een rechte koorsluiting. Het koor is voorzien van een bijna schipbreed glas-in-loodraam van 21 m2 uit 1539, nog in de oorspronkelijke staat. Het stelt de passie voor en is gemaakt in het atelier van glasmeester Laurent Sodec uit Quimper (hij heeft zijn initialen achtergelaten).
La Martyre
Net ten zuiden van La Roche-Maurice ligt La Martyre, een dorp met 750 inwoners. Deze enclos is verrassend omdat het een soort stedelijke dichtheid heeft in een klein dorp. De triomfpoort maakt onderdeel uit van straatwand. Dit heet de oudste van de enclos te zijn met een kerktoren uit de 14e eeuw op oudere fundamenten, een triomfboog uit 1450 en een kerkpoort uit het midden van de 15e eeuw. De ouderdom wordt mogelijk in verband gebracht met de martelaar Koning Salomon van Brittannië. Hij is gestorven in 874; zijn relicten zouden in de kerk zijn bewaard. Dit dorp stond internationaal bekend als een marktplaats tot in de 17e eeuw. Hier ontmoetten handelaren uit de omgeving maar ook uit Vlaanderen en Engeland elkaar jaarlijks in juli. Mede met bijdragen van de hertogen van Brittannië en de Rohans kwam de enclos tot stand.
De triomfboog is direct aan de straat gelegen en heeft drie poorten. De buitenste poorten zijn lager, zonder versiering en met een aantal treden en een stenen plank waardoor het duidelijk is dat de hoofdpoort in het midden is gelegen. Recht boven deze poort, waar je overheen kunt lopen, staat het middelste van de drie kruisen die tezamen de calvaire vormen. Als je op het erf bent, vind je rechts de trap om over de triomfboog te lopen. Die eindigt in een soort huis, zoals wij dat nergens anders hebben aangetroffen.
Dit huis is door middel van een poort verbonden met het ossuarium dat als een soort kapel direct aan de kerk grenst. De entree is nu op de kopse kant van het gebouw en niet op de langszijde zoals bij de andere enclos. Als je naar de achterkant loopt, zie je hoe vreemd deze gebouwen tegen elkaar aan staan. De poort van het ossuarium is rijkelijk versierd, onder andere met een kariatide van een vrouw met ontbloot bovenlijf en onderlijf omwikkeld in doeken.
Direct naast het ossuarium staat de poort van de kerk. Ook deze is rijkelijk versierd met een heel opmerkelijk beeld op het timpaan boven de deur: een glimlachende Maria op een groot bed met Jozef aan het voeteneind. De poort is dieper dan het ossuarium en brengt je bij de deur van de kerk. Dit gebouw bestaat uit een schip en twee dwarsbeuken waarvan de noordelijke veel breder is. De kerk is van binnen afgewerkt met stucwerk en er zijn nog oude schilderingen aanwezig. De bogen tussen schip en dwarsbeuk, schip en koor zijn gotisch. Het koor is afgescheiden met een koorhek op een stenen muur waarop een boog met een kruis met Christus en beelden van Maria en Johannes staan. Balken en plafonds van de tongewelven zijn niet versierd. Ten noorden van het koor is in 1697-1699 de sacristie gebouwd.
Guimiliau
In het oosten van de vallei van Elorn ligt het dorp Guimiliau met 990 inwoners. Het dorp heeft zijn rijkdom te danken aan de textielindustrie. Er is een enclos informatiecentrum in dit dorp. De enclos in dit betrekkelijk kleine dorp is heel compleet. Het terrein is ommuurd en heeft een bescheiden poort. Achter de kerk ligt de begraafplaats.
In tegenstelling tot veel andere enclos, kom je via de poort direct bij de kerk. De kerk heeft een opvallende en hoge entree uit 1606-1617. Het is voorzien van een fronton met daarboven een versierde topgevel en nog een lantaren in twee verdiepingen. De hoeken van de poort worden benadrukt door versierde steunberen, ook voorzien van lantarens. De binnenzijde van de poort is rijkelijk gedecoreerd. Niet alleen staan de twaalf apostelen in nissen, maar elke nis heeft een renaissance bekroning. Er zijn twee deuren naar de kerk in een renaissance poort; in het midden daarboven is Christus afgebeeld.
Wat we hier voor het eerst zien direct naast de poort is het eerste, nogal primitieve, ossuarium. Het is een afdak op kolommen versierd met een aantal evangelische scenes. De kerk is complexer van opzet dan de meeste enclos die wij tot op heden hebben besproken. Er is een ronde sacristie aangebouwd in 1683. De toren is vrij eenvoudig en niet erg hoog. Wel opvallend is de ronde traptoren die er tegenaan staat. De kerk heeft een hoofd- en een zijbeuk met daarop vijf dwarsbeuken (éen in het verlengde van de poort) die breder zijn dan de andere beuken. Daardoor is de kerk heel ruimtelijk als je er eenmaal in staat. Het plafond is eenvoudig; het gewelf is licht blauw-groen geschilderd. De uiteinden van de beuken zijn allemaal voorzien van glas-in-loodramen. Het koor is afgescheiden door een houten hek en er zijn houten koorbanken aan weerzijden. Op één plek in een dwarsbeuk is nog een balk versierd met engelhoofden met vleugels en diervoorstellingen en apart kapiteel te zien. Dit doet vermoeden dat dit deel ouder is dan de rest van de kerk, maar we hebben hier niets over terug kunnen vinden.
Het interieur in deze kerk kent een aantal bijzonder waardevolle elementen. Een barokke houten doopvont van 1675 met gedraaide kolommen, voorzien van wijnranken, vogels, slakken met op het baldakijn een beeld van Saint-Louis. Het front van het orgel heeft kleurrijk houtsnijwerk en dateert van 1677. Het is in 1989 gerestaureerd. De preekstoel dateert van 1677. Er zijn drie altaarstukken uit het einde van de 17e eeuw, waaronder het altaar van de rozenkrans.
Eenmaal weer buiten zie je een vrij kleine en eenvoudig ossuarium. Het topstuk van deze enclos is toch wel de calvaire uit 1585-1588. Het is een vierzijdige poort voorzien van het kruisbeeld met drie kruisen en bijna 200 figuren in twee lagen daaronder. Elke zijde heeft eigen voorstellingen: aan de westzijde de goddelijke Christus na opstanding en hemelvaart, de zuidzijde Christus als kind en dienaar, de oostzijde Christus in zijn menselijkheid, geboorte en sterven en aan de noordzijde de lijdende Christus. De passiescenes zijn theatraal weergegeven. De calvaire is voorzien van een trap waardoor vanaf de hoogte kon worden gepreekt en worden gewezen op de verschillende voorstellingen.
Plougonven
Ten zuidoosten van Morlaix ligt de streek Trégor met daarin het dorp Plougonven met 3380 inwoners. Dit gebied is bekend om een van de meest creatieve architect-beeldhouwers, Philippe Beaumanoir. Tevens is het bekend van Jehan Lagadeux, schrijver van de Catholicon (middeleeuws Latijns woordenboek) en het eerste drietalige woordenboek (Bretons, Frans, Latijns) dat in 1499 werd gepubliceerd. Dat is maar 50 jaar na de uitvinding van de boekdrukkunst.
De enclos ligt hoger dan de doorgaande weg en kan met trappen worden bereikt. Bijzonder van deze enclos is dat er een eenvoudige kapel op het terrein staat, naast kerk en ossuarium. De voorgevel van het ossuarium ligt in lijn met de ommuring, het gebouw zelf staat daarachter. Er zijn andere gebouwen dicht tegen het ossuarium aangebouwd. Het ossuarium is eenvoudig en heeft de kenmerkende symmetrische opzet. Een uittreksel van het boek ‘Mirouer de la mort’ uit 1519 door Jean Larcher Senior uit Plougonven is verbeeld op het ossuarium.
De calvaire midden op het terrein is een van de oudste in Bretagne en dateert van 1544. Een achthoekige kolom is voorzien van twee lagen met beelden. Daarboven staan rijk uitgevoerde kruisen. St-Yves, patroonheilige van deze enclos, staat afgebeeld tussen de rijke en de arme man.
De kerk van St-Yves dateert van 1507-1523. Het heeft een poort aan de zijde van de calvaire maar ook een tweede entree onder de toren. De toren heeft een balkon met daarboven een tussenlaag met poorten waarop vervolgens de spits staat. De kerk heeft een regelmatige opbouw met een schip met vijf dwarsbeuken aan weerszijden. De poort aan de enclos-zijde is gotisch; hier treffen we geen renaissance elementen aan. De poort is twee verdiepingen hoog. Direct naast deze poort is een traptoren die toegang geeft tot het voormalige archief boven de poort. Helaas was de kerk in restauratie en konden we het gebouw niet van binnen bekijken. Aan de koorzijde vind je buiten een band met Latijnse teksten.
Een van de meest opvallende kenmerken van de kerk van Plougonven zijn de beelden op de kerk. Die beelden tref je vooral aan bij de waterspuwers. Die zijn talrijk door de vele dwarsbeuken in deze kerk. Ook kun je ze vinden op de hoeken van het balkon van de toren. Het zijn op leeuwen gelijkende dieren die bijna botsen aan weerszijden van een waterspuwer. Of het is een beest dat dwars door een pinakel heen gaat. Er is een rennende varken of zwijn te zien, maar ook mensfiguren. Je kijkt je ogen uit als je rondom de kerk loopt.
Het zijn fascinerende parochiale complexen die enclos paroissiaux in Bretagne. Bij ons werkt zoiets verslavend. We willen telkens weer op zoek naar een enclos die we nog niet kennen want elk enclos heeft zijn eigen bijzonderheden. Ze getuigen van rijke gemeenschappen met een rijk geloofsleven, getalenteerde bouwers, beeldhouwers en ambachtslieden. Ze vormen een soort openluchtmuseum waar je zo maar naar binnen mag. Zo stap je even de geschiedenis in van ruim 400 jaar geleden. Zulke plekken werken voor ons verslavend.
2026
